Cha mẹ hỗ trợ con quyết định nghề nghiệp thế nào

Cha mẹ nên định hình quá trình quyết định, không nên chọn nghề thay con

Hai phụ huynh cùng nghe một câu: “Con nghĩ con muốn học ngành hoạt hình.”

Một người trả lời: “Ngành đó không ổn định. Hãy học kinh doanh.” Người kia nói: “Đó là cuộc đời con—hãy theo đuổi ước mơ.” Hai câu trả lời nghe có vẻ trái ngược, nhưng chúng có chung một động tác ẩn: cả hai đều kết thúc việc tìm hiểu quá sớm.

Cha mẹ có thể làm nhiều hơn là ngăn cản hoặc tán thành. Họ có thể cùng con kiểm tra công việc hoạt hình hằng ngày thực sự gồm những gì, so sánh các lộ trình đào tạo, nói rõ giới hạn học phí và hỏi loại bằng chứng nào có thể làm mỗi bên thay đổi quan điểm. Người con vẫn cần làm chủ lập luận. Sự hỗ trợ của cha mẹ có giá trị nhất khi nó cải thiện điều kiện ra quyết định mà không âm thầm chiếm quyền sở hữu quyết định đó.

Hai lối tắt không hiệu quả: cấm đoán và tán thành vô điều kiện

Một lời cấm có thể xuất phát từ tình yêu thương. Cha mẹ nhớ lại giai đoạn thất nghiệp, nợ nần hoặc một nghề từng mất đi nhu cầu. “Hãy chọn nghề ổn định” đôi khi có nghĩa là: “Cha mẹ không muốn con trải qua cảm giác bất an mà cha mẹ từng chịu.” Nỗi sợ đó xứng đáng được tôn trọng. Tuy nhiên, nó không tự động biến kết luận của cha mẹ về một nghề thành thông tin cập nhật hay chính xác.

Sự tán thành vô điều kiện nghe dịu dàng hơn nhưng cũng có thể hời hợt. “Con cứ làm điều khiến con hạnh phúc” để người trẻ phải tự gánh toàn bộ quá trình tìm hiểu. Câu nói đó không cho biết công việc thực tế có giống tên gọi hấp dẫn hay không, lộ trình học có phù hợp ngân sách hay không, hoặc người con đã nhìn thấy đủ những phần khó khăn của lĩnh vực đó chưa.

Giải pháp thay thế không phải là giữ thái độ trung lập. Cha mẹ luôn ảnh hưởng đến quyết định nghề nghiệp thông qua những cơ hội họ giới thiệu, những rủi ro họ nhấn mạnh, nền giáo dục họ có thể tài trợ và những câu hỏi họ cho là đáng thảo luận. Vì vậy, câu hỏi hữu ích không phải là cha mẹ có nên tạo ảnh hưởng hay không. Câu hỏi là ảnh hưởng đó nên được đặt ở đâu trong quyết định.

Cha mẹ hỗ trợ quyết định nghề nghiệp tốt nhất khi cải thiện bằng chứng, lựa chọn và mức độ an toàn xung quanh quyết định—không phải khi chọn câu trả lời thay con—bởi người con cần rời khỏi quá trình này với cả một hướng đi lẫn khả năng tự đưa ra những quyết định tiếp theo.

Cha mẹ biết gì—và không biết gì

Cha mẹ thường có những bằng chứng mà không trang web nghề nghiệp nào có thể cung cấp. Họ có thể đã thấy con kiên trì với một dự án thiết kế khó nhưng bỏ dở việc ôn thi lặp đi lặp lại. Họ có thể biết gia đình không đủ khả năng chi trả bốn năm học ở nước ngoài, một người thân cần được chăm sóc, hoặc con trở nên hào hứng khi giải thích ý tưởng cho một người nhưng kiệt sức trong môi trường cạnh tranh liên tục.

Kiến thức đó có giá trị vì nó cụ thể. Nó trở nên kém đáng tin hơn khi biến thành một khẳng định phổ quát về công việc: “Nghề sáng tạo không kiếm được tiền”, “luật luôn ổn định”, “công nghệ là tương lai” hoặc “điểm cao thì nên học y”. Kinh nghiệm nghề nghiệp của cha mẹ có thể đến từ một quốc gia khác, một chu kỳ kinh tế khác hoặc một phiên bản của nghề đã thay đổi.

Có thể phân loại nhận định của cha mẹ thành ba nhóm:

Điều đã quan sát: “Con đã quay lại với các dự án hình ảnh suốt ba năm, kể cả khi chúng trở nên khó khăn.”
Giới hạn thực tế: “Gia đình có thể đóng góp số tiền này cho việc học mà không phải gánh khoản nợ vượt khả năng.”
Giả định: “Sinh viên tốt nghiệp ngành hoạt hình không thể xây dựng sự nghiệp ổn định.”

Điều đã quan sát cần được thảo luận. Giới hạn cần những con số trung thực. Giả định cần bằng chứng hiện tại.

Thành tích học tập cũng tạo ra vấn đề diễn giải tương tự. Một điểm số có thể là điều kiện đầu vào, bằng chứng về mức độ chuẩn bị hiện tại hoặc một tín hiệu yếu bị ảnh hưởng bởi một môn học, một giáo viên hay một giai đoạn cụ thể. Phụ huynh muốn tách các ý nghĩa này có thể tìm hiểu kỹ hơn khi nào điểm số ở trường thực sự ảnh hưởng đến lựa chọn nghề nghiệp. Mục đích không phải là tuyên bố điểm số không quan trọng, mà là không bắt một tín hiệu quen thuộc trả lời một câu hỏi lớn hơn khả năng của nó.

Quyết định có hai bên liên quan—nhưng quyền sở hữu không giống nhau

Quyết định nghề nghiệp hiếm khi hoàn toàn riêng tư theo nghĩa đơn giản. Một chương trình học có thể sử dụng tiền tiết kiệm của gia đình. Việc chuyển nơi ở có thể thay đổi trách nhiệm chăm sóc người thân. Một lộ trình đào tạo dài có thể trì hoãn thu nhập. Trong nhiều gia đình châu Á, giáo dục là một dự án tài chính chung, còn sự ổn định nghề nghiệp gắn với khả năng dịch chuyển xã hội, an toàn và đóng góp cho gia đình. Gọi mọi lo lắng của cha mẹ là “áp lực” có thể bỏ qua những thực tế đó.

Nhưng hậu quả chung không tạo ra quyền sở hữu giống nhau.

Cha mẹ làm chủ những giới hạn mà họ thực sự phải gánh. Họ có thể nói rõ khả năng tài trợ, những rủi ro ảnh hưởng đến người phụ thuộc và loại hỗ trợ nào có hoặc không có. Họ có thể yêu cầu một kế hoạch nghiêm túc trước khi cam kết một khoản tiền lớn. Họ không cần giả vờ mọi lựa chọn có chi phí như nhau.

Người trẻ làm chủ một nhóm hậu quả khác: các nhiệm vụ lặp lại mỗi ngày, bản sắc nghề nghiệp, nỗ lực để đủ điều kiện, những đánh đổi trong công việc và nhu cầu đổi hướng sau này. Việc trả học phí cho cha mẹ một tiếng nói trong thỏa thuận tài chính. Nó không trao cho cha mẹ quyền lâu dài đối với đời sống công việc của con.

Ranh giới này cũng thay đổi theo độ tuổi và nhu cầu. Một thiếu niên mười bốn tuổi hầu như chưa tiếp xúc với thế giới việc làm có thể cần nhiều cấu trúc hơn một người hai mươi hai tuổi đang so sánh hai lời mời đã được tìm hiểu kỹ. Một người trẻ khuyết tật, ít mối quan hệ hoặc thiếu thông tin có thể cần sự hỗ trợ thực tế và vận động tích cực hơn. Tôn trọng quyền tự chủ không có nghĩa là trao mức độc lập giống nhau cho mọi người. Nó có nghĩa là thiết kế sự hỗ trợ để tăng khả năng tham gia và cuối cùng tự gánh vác quyết định của người con.

Đưa ảnh hưởng của cha mẹ về phía thượng nguồn

Hãy hình dung tuyên bố nghề nghiệp cuối cùng nằm ở hạ nguồn: “Con sẽ theo đuổi hướng này, vì những lý do này, trong những điều kiện này.” Tuyên bố đó nên thuộc về người trẻ. Trước khi nó hình thành, cha mẹ vẫn có thể tạo ảnh hưởng đáng kể.

Họ có thể mở rộng phạm vi tiếp xúc. Một người trẻ không thể nghiêm túc so sánh công việc chỉ tồn tại dưới dạng tên gọi. Cha mẹ có thể giúp sắp xếp cuộc trò chuyện với người trong nghề, chuyến thăm nơi làm việc, dự án ngắn, hoạt động tình nguyện, cơ hội quan sát công việc hoặc tiếp xúc với những người lớn có nghề nghiệp ngoài vòng quen biết thông thường của gia đình. Mục tiêu không phải tìm một người thành đạt để thuyết phục con. Mục tiêu là cho thấy nhiệm vụ bình thường, đường vào nghề và những đánh đổi thực tế.

Họ có thể cải thiện chất lượng thông tin. Hãy so sánh yêu cầu khóa học hiện tại, nhiều mô tả công việc, các lộ trình tuyển dụng địa phương và những phiên bản khác nhau của cùng một nghề. Khi trắc nghiệm nghề nghiệp là một phần của bằng chứng, gia đình nên sử dụng trắc nghiệm nghề nghiệp mà không xem kết quả như một phán quyết. Kết quả có thể tạo ra giả thuyết về sở thích hoặc điều kiện làm việc; nó không thể phân bổ học phí hay hứa hẹn thành công.

Họ có thể nói rõ giới hạn mà không ngụy trang chúng thành sự thật về nghề. “Gia đình không thể tài trợ một chương trình ở nước ngoài” rõ ràng hơn “nghề đó không có tương lai”. Câu đầu mở ra việc tìm kiếm lộ trình trong nước, theo từng giai đoạn hoặc có chi phí thấp hơn. Câu sau đóng cánh cửa nghề nghiệp trước khi nhận định về thị trường lao động được kiểm tra.

Và họ có thể tạo một phép thử đầu tiên an toàn. Với hoạt hình, đó có thể là một đề bài portfolio khó, cuộc trò chuyện với một nhân viên studio và một freelancer, hoặc khóa học ngắn được hoàn thành song song với các trách nhiệm khác. Người con nên xác định phép thử cần làm sáng tỏ điều gì và tự diễn giải kết quả. Nếu không, ngay cả một thử nghiệm hữu ích cũng trở thành bài tập cha mẹ giao để đổi lấy sự chấp thuận.

Đây là những hành động tích cực. Chúng có thể đòi hỏi thời gian, mối quan hệ, tiền bạc và những cuộc trò chuyện không thoải mái. Điểm chung của chúng không phải là sự nhẹ nhàng, mà là khả năng cải thiện quyết định mà không thay thế người đưa ra quyết định.

Biến phản đối thành câu hỏi cần nghiên cứu

Khoảnh khắc khó nhất không phải khi cha mẹ không biết gì về một hướng đi. Đó là khi họ tin chắc rằng hướng đi ấy là sai lầm.

Hãy xem câu “ngành hoạt hình không ổn định”. Nó có thể chứa nhiều nỗi lo khác nhau: việc làm theo dự án; thu nhập ban đầu biến động; đào tạo đắt đỏ; tự động hóa thay đổi một số nhiệm vụ; hoặc người con thích vẽ nhưng biết rất ít về công việc sản xuất. Gộp tất cả thành một sự thật khiến gia đình không thể biết mối lo nào thực sự nghiêm trọng.

Cha mẹ có thể chuyển phản đối thành ba bước:

Nói chính xác điều mình lo sợ. “Cha mẹ lo rằng thu nhập đầu sự nghiệp có thể không tương xứng với học phí này” hữu ích hơn “hãy thực tế đi”.
Nêu loại bằng chứng có thể thay đổi quan điểm. Dữ liệu hoàn thành khóa học, yêu cầu portfolio, cuộc trò chuyện với người trong nghề, vị trí cấp đầu vào, so sánh chi phí hoặc lộ trình thay thế nào sẽ khiến nhận định mạnh hơn hoặc yếu đi?
Xác định ai gánh hậu quả. Đây là chi phí gia đình không thể gánh, rủi ro người con sẵn sàng nhận, hay hậu quả thực sự ảnh hưởng đến cả hai?

Người trẻ cần thực hiện phần có ý nghĩa của công việc. Họ có thể so sánh việc làm tại studio với làm tự do, xem vị trí mới vào nghề thực sự yêu cầu gì, tính toán hai lộ trình học và giải thích phần công việc kém hấp dẫn nào vẫn có thể chấp nhận. Một bài trình bày bóng bẩy ít quan trọng hơn một quá trình lập luận có thể nhìn thấy.

Phương pháp này cũng hữu ích khi cha mẹ ưu tiên một con đường danh giá. “Học y sẽ ổn định” trở thành: ổn định ở thị trường nào, sau bao nhiêu năm đào tạo, với công việc hằng ngày ra sao và chi phí cơ hội nào? Tôn trọng không có nghĩa là miễn cho nghề cha mẹ ưa thích khỏi cuộc kiểm tra áp dụng cho một hướng đi ít quen thuộc.

Tiếp tục hỗ trợ ngay cả khi chưa thể đồng thuận

Bằng chứng có thể sửa một nhận định sai về mức lương hoặc phát hiện một lộ trình đào tạo bị bỏ quên. Nó không thể quyết định gia đình nên chịu bao nhiêu bất định, việc mất địa vị quan trọng đến mức nào, hoặc công việc sáng tạo có đáng để chấp nhận một khởi đầu khó dự đoán hơn không. Hai người có thể hiểu cùng một dữ kiện nhưng đánh giá sự đánh đổi khác nhau.

Khi đó, trung thực tốt hơn đồng thuận giả tạo.

Một phụ huynh có thể nói: “Cha mẹ hiểu vì sao công việc này thu hút con và thấy có những lộ trình đáng tin cậy. Nhưng cha mẹ vẫn không sẵn sàng gánh mức nợ này. Cha mẹ có thể hỗ trợ một chương trình trong nước, một năm với mục tiêu portfolio rõ ràng, hoặc lộ trình khác trong ngân sách này.” Đó là một giới hạn, không phải bằng chứng nghề đó sai.

Người con có thể trả lời: “Con hiểu giới hạn ngân sách. Con vẫn ưu tiên hướng này, nên con sẽ so sánh các lộ trình phù hợp và cho thấy cách con quản lý sự bất định ban đầu.” Đó là làm chủ quyết định, không phải quay lưng với gia đình.

Một số bất đồng gay gắt hơn. Gia đình có thể gắn ý nghĩa đạo đức với danh tiếng, sự vâng lời hoặc đóng góp tài chính. Người trẻ có thể đánh giá thấp nghĩa vụ mà người khác phải gánh. Không khuôn khổ trò chuyện nào xóa được chênh lệch quyền lực hay tạo ra nguồn lực không tồn tại. Nhưng gia đình vẫn có thể tránh một lối tắt gây hại: trình bày một phán xét giá trị như thể đó là bằng chứng nghề nghiệp đã được xác lập.

Hỗ trợ sau bất đồng có thể là giữ mối quan hệ cởi mở, giải thích giới hạn một cách nhất quán và để người con trải nghiệm một hậu quả có giới hạn. Đôi khi, một góc nhìn thứ ba có hiểu biết cũng hữu ích—không phải để bỏ lá phiếu quyết định, mà để phát hiện những giả định cả hai bên đều không nhìn thấy.

Kết quả tốt không chỉ là nghề được chọn

Nghiên cứu về hành vi nghề nghiệp của cha mẹ thường phân biệt ba kiểu: hỗ trợ, can thiệp và thiếu tham gia. Đây không phải những loại phụ huynh cố định. Một người có thể hỗ trợ ở một phần của quyết định, can thiệp ở phần khác và rút lui khi cuộc trò chuyện trở nên khó chịu.

Trong một số nghiên cứu, bao gồm các nghiên cứu theo thời gian với người trẻ ở Trung Quốc, sự hỗ trợ của cha mẹ có liên hệ với hoạt động khám phá nghề nghiệp, khả năng thích ứng hoặc niềm tin vào năng lực ra quyết định. Can thiệp và thiếu tham gia thường có mối liên hệ kém thuận lợi hơn. Các tổng quan của OECD về dữ liệu theo thời gian cũng ghi nhận mối liên hệ giữa những cuộc trò chuyện nghề nghiệp của thanh thiếu niên với gia đình và người lớn khác với kết quả việc làm sau này.

Những phát hiện này không chứng minh rằng một cách trò chuyện cụ thể gây ra lựa chọn nghề nghiệp tốt. Phần lớn bằng chứng dựa trên tự báo cáo và những bối cảnh giáo dục hoặc văn hóa nhất định. Người trẻ tự tin cũng có thể gợi ra hành vi khác từ cha mẹ, còn chất lượng quan hệ gia đình có thể ảnh hưởng cả cuộc trò chuyện lẫn kết quả.

Kết luận thận trọng vẫn hữu ích: sự phát triển của người ra quyết định phải nằm trong định nghĩa về thành công.

Quá trình của gia đình có lẽ đã được cải thiện khi người trẻ có thể:

giải thích vì sao một hướng đi hợp lý mà không mượn nguyên ngôn ngữ của cha mẹ;
xác định bằng chứng ủng hộ và thách thức hướng đi đó;
phân biệt giới hạn của gia đình với giả định về công việc;
nêu một phép thử tiếp theo và điều kiện để xem xét lại quyết định.

Nghề nghiệp cuối cùng vẫn có thể thay đổi. Điều đó không khiến sự hỗ trợ trở thành thất bại. Cha mẹ không thể trao cho con một tương lai không có sai lầm. Họ có thể giúp tạo ra một quyết định với bằng chứng tốt hơn, giới hạn rõ hơn và một người làm chủ biết cách học từ những gì xảy ra tiếp theo.

Dùng ràng buộc địa phương mà không biến thành mệnh lệnh

Các gia đình Singapore có lý khi bàn về học phí, lộ trình tuyển sinh, khả năng có việc và sự ổn định. Hãy đặt các ràng buộc này cạnh bằng chứng của người trẻ, không đặt cao hơn. Dùng vai trò “upstream” trong bài: mở rộng trải nghiệm, thông tin và thử nghiệm an toàn trước khi đòi một câu trả lời cuối cùng.

Thử worksheet ngắn này:

Ràng buộc nào là sự thật và được công bố ở đâu?
Con đang thiếu trải nghiệm nào?
Quyết định nào có thể giữ khả năng đảo ngược thêm sáu tháng?

Cách hướng dẫn này được kiểm tra

Các cơ chế tại Singapore ở trên được kiểm tra bằng hướng dẫn và dữ liệu chính thức hiện hành; cách diễn giải sau đó được đối chiếu với nghiên cứu học thuật liên quan. Yêu cầu chính thức có thể thay đổi, vì vậy hãy kiểm tra lại trang liên kết trước một hồ sơ hoặc quyết định quan trọng.

Nguồn tham khảo và đọc thêm

Chưa chắc về hướng nghề nghiệp? Hãy tìm điều bạn chưa biết trước